samenvatting 

Workshop Forenische psychiatrie

Plaats: ergens in Nederland Datum: april 2006 Tijd: 13.30 tot 16 uur
Docent: drs. Dirck van Bekkum, cultureel antropoloog.
Hij werkte 10 jaar als groepstherapeut met jonge mannen in de klinische psychiatrie en publiceert sinds 1992 over transculturele psychiatrie, hulpverlening en interculturalisatie.

Abstract workshop voor forensische psychiatrie april 2006

NARCISTISCHE KRENKBAARHEID EN EERGERELATEERD GEWELD VANUIT ANTROPOLOGISCH PERSPECTIEF

Cultuur in antropologische zin is een geïnternaliseerde manier van kijken naar en handelen in de wereld. Dit geheel van regels, gebruiken, patronen en gedragingen is niet gefixeerd, maar vloeiend en voortdurend in verandering. Elke cultuur en gemeenschap hebben ook stabiliteit, een centrum en een logica waarom zij de dingen doen zoals zij ze doen. Maar van die manieren van doen zijn leden van een cultuur zich niet altijd bewust. Binnen een cultuur en gemeenschap zijn veel verschillen. Kinderen zien de wereld anders dan volwassenen, vrouwen anders dan mannen. Om volwaardig lid van een cultuur te worden dient hij/zij effectief te kunnen schakelen tussen verschillende posities en loyaliteiten. Dat schakelen is vaak contextgebonden: familie, liefdesrelatie, vriendenkring, werk, school, sport. Overal wordt andere kleding, ander gedrag, ander taalgebruik en andere emotionele expressie gevraagd en soms vereist. Binnen die min of meer homogene cultuur lukt dat de meeste mensen prima.

Waar culturen elkaar (moeten) ontmoete, dat wil zeggen, in multiculturele omgevingen kunnen irritaties, schaamtes, frustraties en spanningen ontstaan. Als die langdurig zijn die op hun beurt weer naar binnen en/of naar buiten tot ontlading komen. Dat kan zijn via emotionele uitbarstingen maar ook leiden tot hardnekkig innerlijke conflicterende loyaliteiten. Zoals bij Mehmet hieronder. Want mensen uit verschillende culturen staan verschillend in de wereld. Door contacten met personen andere culturen ontstaat noodzaak tot zelfreflectie op de eigen cultuur. Dat verloopt niet altijd via het cognitieve bewustzijn, maar via het meer onbewuste, culturele bewustzijn. Migratie brengt naast verrijking een periode vol onzekerheden en onduidelijkheid met zich mee. Want de verschillende referentiekaders en loyaliteiten dienen gemiddeld en gebalanceerd te worden. Integratie en participatie vragen om schakelvermogen tussen de systemen. Bij de meeste migranten en vluchtelingen verloopt dit proces zonder grote psychische kleerscheuren. Bij degenen die deze overgangsperiode niet goed doorkomen ontstaan spanningen die internaliserend tot psychische problemen maar ook externaliserend tot agressie en geweld kunnen leiden.

Mensen met verschillende culturen zijn verschillend en kunnen op vergelijkbare situaties verschillend reageren. Bijvoorbeeld meer en minder berustend, meer en minder proactief, meer en minder impulsief, meer en minder afwachtend, meer en minder emotioneel en meer en minder rationeel, meer en minder calculerend. Autochtone en allochtone mannen die in het TBS domein van onze samenleving terechtkomen, gaan verschillend met krenkingen, met gezichtverlies, met hun eergevoel, met hun trots en met hun narcisme om. De vraag in de forensische psychiatrie spitst zich in aantal gevallen toe op wat hoe collectief gesocialiseerd gedrag te differentiëren (in het delict) van wat persoonlijkheidsgebonden is.

De nationale trots van Mehmet

Ik begeleidde Mehmet tijdens mijn werk in de psychiatrie. Hij was dienstplichtig militair in het Nederlandse leger en wilde ook dienen in het Turkse leger. Hij was geboren in Rotterdam en was trots op zowel zijn Nederlandse, als zijn Turkse nationaliteit. Mehmet werd door zijn maten in het leger meerdere malen geprovoceerd. Hoewel hij niet gewelddadig was, viel hij uiteindelijk de betrokken jongens aan. Hij ging ‘op rapport’ en ging voor enkele dagen ‘achter de deur’. Toen zijn maten enkele maanden later weer iets smerigs zeiden, deze keer over zijn moeder, mishandelde hij een sergeant die in die situatie geen grenzen stelde en zijn verbale woede niet accepteerde. Tijdens en na zijn straf werd hij steeds somberder. Toen dat ernstige vormen aannam en hij niet meer at, werd hij opgenomen op onze afdeling Psychiatrie. Ik ben van mening dat in wat zwaardere omstandigheden Mehmet een dramatisch delict zou hebben kunnen begaan. Daarom lijkt deze casus bruikbaar voor deze workshop.

Een centrale vraag bij een casus in de psychiatrie of TBS sector waar cultuur een rol lijkt te spelen is: zou dit klachtenpatroon en/of dit delict ook hebben plaatsgevonden wanneer de persoon in vergelijkbare omstandigheden in het land van herkomst had verkeerd? Met andere woorden: welke invloed heeft de migratie en het verblijf in de Nederlandse cultuur op het ontstaan van de klachten c.q. het delict? We zullen van Mehmet proberen een exemplarische casus te maken door zijn situatie en context enkele keren opnieuw in te vullen. Daarbij zal aan de orde komen:

  1. De culturele formulering
  2. Model van Gestapelde kwetsbaarheden en balanceren van loyaliteiten (van Bekkum 2001)
  3. Diversiteit in (mannelijke) krenkbaarheid bij autochtone Nederlanders en bij Arabische, Afrikaanse, Aziatische.
  4. Differentiatie van deze krenkbaarheid naar klasse, religie, politieke en etnische affiniteiten.